धनुर्वेद संहिता
चर्चा
अध्याय

औषधि, संग्रामविधि एवं रण का धर्म

शस्त्र-निवारक औषधियाँ; संग्राम की मुद्रा एवं स्वर-नाडी-विज्ञान; राहुयुक्त योगिनी-दिशा; व्यूह-रचना और सेना-नयन; और अन्त में हन्तव्य-अहन्तव्य का सनातन धर्मोपदेश।

संग्राम-रक्षक औषधियाँ

अथौषधिः — हस्तार्के लाङ्गली कन्दो गृहीतस्तस्य लेपतः । शूरस्यापि रणे पुंसो दर्पं हरति कातरः ॥ १ ॥
हिंदी अर्थ

अब औषधि-प्रकरण — हस्त नक्षत्र में लाई गई लाङ्गली (कलिहारी) की गाँठ का लेप — उसके प्रभाव से डरपोक भी रण में शूर का दर्प हर लेता है (निर्भय होता है)।

गृहीत्वा योगनक्षत्रैरपामार्गस्य मूलकम् । लेपमात्रेण वीराणां सर्वशस्त्रनिवारणम् ॥ २ ॥
हिंदी अर्थ

शुभ योग-नक्षत्रों में लाई गई अपामार्ग (चिरचिटा) की जड़ — उसका लेपमात्र वीरों के लिए सब शस्त्रों का निवारण (कवच) बनता है।

अधःपुष्पी शङ्खपुष्पी लज्जालुर्गिरिकर्णिका । नलिनी सहदेवी च पत्रमोज्झार्कयोस्तथा ॥ ३ ॥
हिंदी अर्थ

अधःपुष्पी, शङ्खपुष्पी, लज्जालु (छुईमुई), गिरिकर्णिका, नलिनी, सहदेवी — तथा अर्क आदि के पत्ते (शस्त्र-रक्षक औषधियों में गिने गए हैं)।

विष्णुकान्ता च सर्वासां जटा ग्राह्या रवेर्दिने । बद्धा भुजे विलिप्ता वा काये शस्त्रापवारकाः ॥ ४ ॥
हिंदी अर्थ

इन सबकी तथा विष्णुकान्ता की जड़ रविवार के दिन लेनी चाहिए; भुजा पर बाँधने या शरीर पर लेप करने से ये शस्त्र-निवारक होती हैं।

सर्पव्याघ्रादिसत्त्वानां भूतादीनां न जायते । भीतिस्तस्य स्थिता यस्य मातरोऽष्टौ शरीरके ॥ ५ ॥
हिंदी अर्थ

जिसके शरीर पर अष्ट-मातृकाओं (की रक्षा) स्थित हो, उसे सर्प-व्याघ्र आदि प्राणियों और भूत आदि का भय नहीं होता।

गृहीतं हस्तनक्षत्रे चूर्णं छुच्छुन्दरीभवम् । तत्प्रभावाद्रजः पुंसः सम्मुखं नैति निश्चितम् ॥ ६ ॥
हिंदी अर्थ

हस्त नक्षत्र में लिया छुछुन्दर (छछूँदर) से बना चूर्ण — उसके प्रभाव से धूल (शत्रु का बल) निश्चय ही सामने नहीं आती।

हरिमांसं गृहीत्वा च मार्गेऽश्वानां क्षिपेद् द्विजः । तेन मार्गेण ते चाश्वा नायान्ति ताडनेन वै ॥ ७ ॥ श्वेताद्रिकर्णिकामूलं पाणिस्थं वारयेद्रजम् । श्वेतकरटारिकामूलं व्याघ्रादीनां भयं हरेत् ॥ ९ ॥
हिंदी अर्थ

सिंह-मांस लेकर घोड़ों के मार्ग में डाल दे, तो पीटने पर भी वे घोड़े उस मार्ग से नहीं आते। श्वेत गिरिकर्णिका की जड़ हाथ में रखने पर (शत्रु-)धूल को रोकती है; श्वेत करटारिका की जड़ व्याघ्र आदि का भय हरती है।

पुष्प्यार्कोत्पाटिते मूले पाठायाः मुखसंस्थिते । देहं स्पृशति नो तीक्ष्णमारमुखाग्रे रणे नृणाम् ॥ १० ॥ गान्धार्या उत्तरं मूलं मुखस्थं सन्मुखागतम् । शस्त्रौघं वारयेत्तत्र पुष्यार्के विधिनोद्धृतम् ॥ ११ ॥
हिंदी अर्थ

पुष्य नक्षत्र में उखाड़ी पाठा (पाढ़) की जड़ मुख में रखने पर रण में तीक्ष्ण अस्त्र-अग्र मनुष्यों के शरीर को नहीं छूते। पुष्य-नक्षत्र में विधिपूर्वक निकाली गान्धारी की उत्तर-मुखी जड़ मुख में रखने पर सामने आते शस्त्र-समूह को रोकती है।

अथ विधिरुपवासः — शुभायाः परपुङ्खाया जटनीली जटाथवा । भुजे शिरसि वक्त्रे वा स्थिता शस्त्रनिवारिका । भूपाहिचोरभीतिघ्नी गृहीता पुष्यभास्करे ॥ १२ ॥
हिंदी अर्थ

पुष्य-रविवार में उपवासपूर्वक ली गई शुभ जटानीली (नील की जटा) — भुजा, शिर या मुख पर धारण करने पर शस्त्र-निवारक होती है और राजा, सर्प तथा चोर के भय का नाश करती है।

संग्रामविधि — मुद्रा एवं स्वर-नाडी-विज्ञान

आदौ तु क्रियते मुद्रा पश्चाद्युद्धं समाचरेत् — पहले (रक्षक) मुद्रा की जाती है, फिर युद्ध किया जाता है।

सर्पमुद्रा कृता येन तस्य सिद्धिर्न संशयः ॥ १३ ॥
हिंदी अर्थ

जिसने सर्प-मुद्रा कर ली, उसकी (रक्षा-)सिद्धि निःसन्देह होती है।

श्री रुद्रं ध्यात्वा तन्मन्त्रं जपेत् — (रुद्र-बीजमन्त्रः · हैमवती-वज्रयोगिनी-आवाहनम् · गुरुमुखग्राह्यम्) । सिंहासनस्थां रुद्राणीं ध्यायेत् ॥ १४ ॥
हिंदी अर्थ

श्री रुद्र का ध्यान करके उनका मन्त्र जपे, फिर सिंहासन पर विराजित रुद्राणी का ध्यान करे। (इस श्लोक के बीज-मन्त्र गुरुमुख-ग्राह्य हैं; यहाँ केवल ध्यान-संकेत दिया गया है — पाठभेद संभावित।)

अपूर्णा शत्रुसामग्री पूर्णं वै स्वबलन्तथा । कुरुते पूर्णसत्त्वस्थो जयत्येको वसुन्धराम् ॥ १५ ॥
हिंदी अर्थ

जो पूर्ण-सत्त्व (आत्मबल) में स्थित होकर शत्रु की सामग्री को अपूर्ण और अपने बल को पूर्ण अनुभव करता है, वह अकेला ही पृथ्वी को जीत लेता है।

टीका

संग्राम-विजय का पहला रहस्य बाहर नहीं, भीतर है — "पूर्णसत्त्वस्थ" चित्त। शत्रु को अपूर्ण और स्वयं को पूर्ण देखने वाला मनोबल ही अर्ध-विजय है। यही भाव जोड़ी-अभ्यास में भी काम करता है: भय भरा मन प्रहार से पहले ही हार जाता है।

पृष्ठे दक्षे योगिनी राहुयुक्ता यस्यैकोऽयं शत्रुलक्षं निहन्ति । अर्कः पृष्ठे दक्षिणे यस्य गाधे, चन्द्रे वामे सन्मुखे वै निशायाम् । वायुः पृष्ठे दक्षिणे यो विदध्यात्, योधा शत्रून्नाशयेद् दक्षिणेन ॥ १६ ॥
हिंदी अर्थ

हे गाधि! जिसकी पीठ-दायीं ओर राहुयुक्त योगिनी हो, वह अकेला लाख शत्रुओं को मारता है; जिसके पीछे-दायें सूर्य, रात में सामने-बायें चन्द्र, और पीछे-दायें वायु हो — वह योद्धा दायीं ओर से शत्रुओं का नाश करता है।

या नाडी वहते चाङ्गे तस्यामेवाधिदेवता । सन्मुखेऽपि दिशा तेषां सर्वकार्यफलप्रदा ॥ १७ ॥
हिंदी अर्थ

शरीर में जो नाडी (स्वर) बह रही हो, उसी में अधिदेवता (का बल) रहता है; उनकी सम्मुख दिशा भी सब कार्यों में फलदायक होती है।

यां दिशं वहते वायुर्युद्धं तद्दिशि दापयेत् । जयत्येव न सन्देहः शक्रोऽपि यदि चाग्रतः ॥ १८ ॥
हिंदी अर्थ

वायु (स्वर) जिस दिशा में बह रहा हो, युद्ध उसी दिशा में करे; तब सामने साक्षात् इन्द्र भी हो तो निःसन्देह विजय होती है।

टीका

यह स्वरोदय (स्वर-नाडी) विज्ञान है — कौन-सा नथुना (इडा/पिङ्गला) चल रहा है, इससे कार्य की दिशा और काल का निर्णय। साँस को पढ़कर कर्म का समय चुनना — यह वही सूक्ष्म आत्म-निरीक्षण है जो प्रत्येक योद्धा-कला की आधार- भूमि है। बाण हो या कम्बु, छूट सदा साँस के साथ बँधी है।

सूर्ये पूर्वे चोत्तरे च चन्द्रे पश्चिमदक्षिणम् । सेनापतिबलं त्वेवं प्रेषयेन्नित्यमादरात् ॥ १९ ॥ यत्र नाड्या वहेद् वायुस्तदङ्गे प्राणमेव च । आकृष्य गच्छेत् कर्णान्तं जयत्येव पुरन्दरम् ॥ २० ॥
हिंदी अर्थ

सूर्य-स्वर में पूर्व-उत्तर की ओर, चन्द्र-स्वर में पश्चिम-दक्षिण की ओर — इस प्रकार सेनापति सादर सेना भेजे। जिस अङ्ग की नाडी में वायु बहे, उसी ओर प्राण खींचकर (कान तक बाण) ले जाए, तो इन्द्र को भी जीत ले।

प्रतिपक्षप्रहारेभ्यः पूर्णाङ्गं योऽभिरक्षति । न तस्य रिपुभिः शक्तिर्बलिष्ठैरपि हन्यते ॥ २१ ॥
हिंदी अर्थ

जो अपने पूर्ण अङ्ग (शरीर) की शत्रु-प्रहारों से रक्षा करता है, उसकी शक्ति बलिष्ठ शत्रुओं से भी नष्ट नहीं होती।

अङ्गुष्ठतर्जनीवंशे पादाङ्गुष्ठे तथा ध्वनिः । युद्धकाले च कर्तव्यो लक्ष्ययोधा जयी भवेत् ॥ २२ ॥
हिंदी अर्थ

अँगूठे-तर्जनी की पंक्ति में और पैर के अँगूठे में युद्ध-काल में (चटकाकर) ध्वनि करनी चाहिए; ऐसा (सजग) लक्ष्य-योद्धा विजयी होता है।

भूतत्त्वे ह्युदरं रक्षेत् पादौ रक्षेज्जलेन च । उरूश्च वह्नितत्त्वेन करौ रक्षेच्च वायुना ॥ २३ ॥
हिंदी अर्थ

भू-तत्त्व से उदर की, जल-तत्त्व से पैरों की, अग्नि-तत्त्व से जाँघों की, और वायु-तत्त्व से हाथों की रक्षा (ध्यान-कवच से) करे।

टीका

पञ्च-तत्त्व से अंग-रक्षा — यह ध्यान-कवच (न्यास) की वही परम्परा है जो अध्याय १ के अङ्गन्यास में दिखी। शरीर के हर भाग को एक तत्त्व-देवता से जोड़कर सजगता का पूर्ण मानचित्र बनता है।

सूर्ये पूर्वे चोत्तरे च मुखं कृत्वा जयेन्नरः । चन्द्रे मुखं सदा कुर्याद् दक्षिणे पश्चिमे सुधीः ॥ २४ ॥ चिरयुद्धे शुभश्चन्द्रः शीघ्रयुद्धे रविस्तथा । दूरयुद्धे जयी चन्द्रः समीपस्थे दिवाकरः ॥ २५ ॥
हिंदी अर्थ

सूर्य-स्वर में पूर्व-उत्तर मुख करके जय पाए, चन्द्र-स्वर में सदा दक्षिण- पश्चिम मुख करे। लम्बे युद्ध में चन्द्र-स्वर शुभ, शीघ्र-युद्ध में सूर्य; दूर-युद्ध में चन्द्र विजयी, निकट-युद्ध में सूर्य।

आकृष्य प्राणपवनं समारोहेच्च वाहनम् । समुत्तरेत् पदं दद्यात् सर्वकार्याणि साधयेत् ॥ २६ ॥ न कालो विविधं घोरं न शस्त्रं न च पन्नगाः । न शत्रुव्याधिचौराद्याः शून्यस्थान्नाशितुं क्षमाः ॥ २७ ॥
हिंदी अर्थ

प्राण-पवन को खींचकर (सचेत होकर) वाहन पर चढ़े, कदम बढ़ाए, सब कार्य साधे। जो (नाडी की दृष्टि से) "शून्य" में स्थित है, उसे न घोर काल, न शस्त्र, न सर्प, न शत्रु-व्याधि-चोर — कोई नष्ट नहीं कर सकता।

अयनतिथिदिनेशैः स्वीयतत्त्वेऽध्वयुक्तो यदि वहति कदाचिद् दैवयोगेन पुंसाम् । स जयति रिपुसैन्यं स्तम्भमात्रस्वरेण प्रभवति न च विघ्नं केशवस्यापि लोके ॥ २८ ॥
हिंदी अर्थ

अयन, तिथि, दिन और दिनेश (वार) के साथ अपने तत्त्व एवं मार्ग में यदि किसी का स्वर दैवयोग से बहे, तो वह स्तम्भमात्र स्वर से शत्रु-सेना जीत लेता है; लोक में केशव (विष्णु) को भी उस पर विघ्न नहीं (होता)।

जीवेन शस्त्रं बध्नीयाज्जीवेनैव विकासयेत् । जीवेन प्रक्षिपेच्छस्त्रं युद्धे जयति सर्वदा ॥ २९ ॥ वामनाड्युदये चन्द्रः कर्तव्यो वामसन्मुखः । सूर्यचारे तथा सूर्यः पृष्ठे दक्षिणगो जयेत् ॥ ३० ॥
हिंदी अर्थ

जीव (चलती नाडी) के साथ शस्त्र बाँधे, जीव के साथ ही तैयारी करे और जीव के साथ ही शस्त्र छोड़े — तब युद्ध में सदा विजय। वाम-नाडी उदय में चन्द्र को वाम-सन्मुख रखे; सूर्य-चार में सूर्य को पीठ-दक्षिण रखकर जीते।

दीप्ते कार्ये नाडी परिदिशि जीविता सदा कुर्यात् । शान्ते च जीवसहितं त्वेवं सिद्ध्यन्ति कार्याणि ॥ ३१ ॥ तत्त्वबलान्नाडीबलमधिकं प्रोक्तं कपर्दिना नियतम् । ज्ञात्वैनं स्वरचारं नरो भवेत् कार्यनिपुणमतिः ॥ ३२ ॥
हिंदी अर्थ

उग्र कार्य में चलती नाडी को (सम्मुख) दिशा में रखे, शान्त कार्य में जीव-सहित — तब कार्य सिद्ध होते हैं। कपर्दी (शिव) ने तत्त्व-बल से नाडी-बल को अधिक कहा है; इस स्वर-चार को जानकर मनुष्य कार्य-निपुण होता है।

न देयमिति क्रूराय कुबुद्धयेऽशान्ताय गुरुद्रोहिणेऽभक्ताय इति । देयमिति ब्रह्मचारिणे धर्मतः प्रजापालदुष्टदण्डविधारिणे साधुसंरक्षकाय इत्येवं प्रवचनं प्रवचनमिति ॥ ३३ ॥
हिंदी अर्थ

यह (विद्या) क्रूर, कुबुद्धि, अशान्त, गुरुद्रोही और अभक्त को न दी जाए — और ब्रह्मचारी, धर्मपूर्वक प्रजापालक, दुष्टों को दण्ड देने वाले तथा साधुओं के रक्षक को अवश्य दी जाए — यही उपदेश है, यही उपदेश है।

टीका

पात्र की परीक्षा अध्याय १ (श्लोक ७) में आरम्भ हुई थी, यहाँ फिर दोहराई जाती है। विद्या का द्वार चरित्र से खुलता है, बल से नहीं। "प्रजापालक, दुष्ट-दण्डक, साधु-रक्षक" — यही धनुर्वेद का अधिकारी है; यही हमारे अखाड़े का भी मूल्य है।

राहुयुक्त योगिनी-दिशा

प्रतिपन्नवम्यां प्रथमेऽर्द्धयामे राहुयुक्ता योगिनी पूर्वस्यां दिशि स्थिता भवति ॥ यो १ ॥ द्वितीयादशम्यां पञ्चमेऽर्द्धयामे राहुसहिता शिवा प्रतीच्यामुदेति ॥ यो २ ॥
हिंदी अर्थ

प्रतिपदा-नवमी को प्रथम अर्ध-याम में राहुयुक्त योगिनी पूर्व दिशा में स्थित रहती है; द्वितीया-दशमी को पाँचवें अर्ध-याम में राहु-सहिता शिवा पश्चिम में उदित होती है।

तृतीयैकादश्यां तृतीयेऽर्द्धयामे तमःसंमिलिता पार्वती याम्यां परिभ्रमति ॥ यो ३ ॥ चतुर्थ्यां द्वादश्यां तु सप्तमेऽर्द्धयामे राहुना सह नगजा चोत्तरे ज्ञेया ॥ यो ४ ॥ पञ्चम्यामथ त्रयोदश्यामष्टमेऽर्द्धयामे स्वर्भानुयुता गौरी नैर्ऋत्यामटति ॥ यो ५ ॥ गुहतिथौ चतुर्दश्यां च कात्यायनी पवनालये (वायव्ये) चायाति ॥ यो ६ ॥
हिंदी अर्थ

तृतीया-एकादशी को तीसरे अर्ध-याम में तमोयुक्त पार्वती दक्षिण में घूमती है; चतुर्थी-द्वादशी को सातवें अर्ध-याम में राहु-सहित नगजा उत्तर में; पञ्चमी-त्रयोदशी को आठवें अर्ध-याम में स्वर्भानु-युता गौरी नैर्ऋत्य में; और षष्ठी-चतुर्दशी को कात्यायनी वायव्य में आती है।

सप्तमीपूर्णिमायां चतुर्थेऽर्द्धप्रहरे विधुन्तुदेन साकं योगिनीम् ऐशान्यां जानीयात् ॥ यो ७ ॥ अष्टम्यामायां (अमायां) षष्ठेऽर्द्धयामे रुद्राणी तमोयुक्ता साग्नेय्यामीक्ष्यते ॥ यो ८ ॥ द्वितीयेऽर्द्धयामे सैंहिकेययुता — इति राहुयुक्ता योगिनी उपग्राह्या ॥ यो ९ ॥
हिंदी अर्थ

सप्तमी-पूर्णिमा को चौथे अर्ध-प्रहर में राहु-सहित योगिनी को ईशान में जाने; अष्टमी-अमावास्या को छठे अर्ध-याम में तमोयुक्त रुद्राणी आग्नेय में दिखती है, तथा दूसरे अर्ध-याम में सैंहिकेय (राहु) युक्त — इस प्रकार राहुयुक्त योगिनी की दिशा जाननी चाहिए। (तिथि-दिशा-सारणी; कुछ पद वाचना-भेद के अधीन — पाठभेद संभावित।)

टीका

योगिनी की दिशा को पीठ या दायीं ओर रखकर आक्रमण करना — यह काल-दिक् का वही शकुन-शास्त्र है जो लोक-परम्परा में "योगिनी-दिशा वर्जित" कहकर आज भी जीवित है। युद्ध हो या यात्रा, दिशा-काल का विवेक इसी से आता है।

शूर-धर्म एवं रणनीति

ये राजपुत्राः सामन्ता आप्ताः सेवकजातयः । तान् सर्वानात्मनः पार्श्वे रक्षायै स्थापयेन्नृपः ॥ ३५ ॥ परस्परानुरक्ता ये योधा शार्ङ्गधनुर्धराः । युद्धज्ञास्तुरगारूढास्ते जयन्ति रणे रिपुन् ॥ ३६ ॥
हिंदी अर्थ

राजपुत्र, सामन्त, विश्वस्त और सेवक-वर्ग — इन सबको राजा अपनी रक्षा के लिए अपने पास (बगल में) रखे। परस्पर अनुरक्त (एकजुट), शार्ङ्ग-धनुर्धर, युद्ध के ज्ञाता और घुड़सवार योद्धा रण में शत्रुओं को जीतते हैं।

एकः कापुरुषो दीर्णो दारयेन्महतीं जनुम् (सेनाम्) । तद्दीर्णानु दीर्यन्ते योधाः शूरतमा अपि ॥ ३७ ॥ अतो वै कातरं राजा बलेनैव नियोजयेत् । द्वाविमौ पुरुषौ लोके सूर्यमण्डलभेदिनौ ॥ ३८ ॥
हिंदी अर्थ

एक कायर भी भागकर विशाल सेना को तोड़ देता है; उसके टूटने पर अत्यन्त शूर योद्धा भी टूट जाते हैं। इसलिए राजा कायर को (अकेला नहीं) बल (टुकड़ी) के साथ ही लगाए। लोक में दो पुरुष सूर्यमण्डल को भेदते हैं (परम गति पाते हैं) —

परिव्राड्योगयुक्तश्च रणे चाभिमुखो हतः । यत्र यत्र हतः शूरः शत्रुभिः परिवेष्टितः ॥ ३९ ॥ अक्षयं लभते लोकं यदि क्लीबं न भाषते ॥ ४० ॥
हिंदी अर्थ

योगयुक्त परिव्राजक, और रण में सम्मुख होकर मारा गया (वीर) — शत्रुओं से घिरा शूर जहाँ भी मारा जाए, यदि कायरता की बात न कहे तो अक्षय लोक पाता है।

मूर्च्छितं नैव विकलं नाशस्त्रं नान्ययोधिनम् । पलायमानं शरणं गतं चैव न हिंसयेत् ॥ ४१ ॥
हिंदी अर्थ

मूर्च्छित, विकल (अपंग), शस्त्रहीन, दूसरे से लड़ते हुए, भागते हुए और शरणागत — इनकी हिंसा कभी न करे।

टीका

यह रण-धर्म की आधारशिला है — युद्ध के भी नियम हैं। असहाय, निःशस्त्र, शरणागत और भागते पर वार वर्जित। यही मर्यादा भारतीय युद्ध-परम्परा को पशुबल से अलग करती है; यही अखाड़े का भी अनुशासन है — जोड़ी-अभ्यास में गिरे साथी पर प्रहार नहीं।

भीरुः पलायमानोऽपि नान्वेष्टव्यो बलीयसा । कदाचिच्छूरतां याति शरणेऽकृतनिश्चयः । संभृत्य महतीं सेनां चतुरङ्गां महीपतिः ॥ ४२ ॥
हिंदी अर्थ

बलवान् को भागते डरपोक का पीछा नहीं करना चाहिए; शरण न पाकर वह कभी शूरता पर उतर आता है। (अतः) राजा विशाल चतुरङ्ग सेना एकत्र करके —

व्यूहयित्वाग्रतः शूरान् स्थापयेज्जयलिप्सया । पृष्ठेन वायवो वान्ति पृष्ठे भानुर्वयांसि च । अनुप्लवते मेघाश्च यस्य तस्य रणे जयः । अपूर्णैनैव मर्तव्यं सम्पूर्णैनैव जीवनम् ॥ ४३-४४ ॥
हिंदी अर्थ

व्यूह बनाकर जय की इच्छा से शूरों को आगे रखे। जिसकी पीठ पीछे वायु बहे, पीठ पीछे सूर्य और पक्षी हों, और मेघ (अनुकूल) चलें — उसकी रण में जय। (सो) अपूर्ण (अधूरे मन) से मरना पड़ता है, और सम्पूर्ण (पूर्ण मन) से ही जीवन।

तस्माद् धैर्यं विधायैव हन्तव्या परवाहिनी । जिते लक्ष्मीर्मृते स्वर्गः कीर्तिश्च धरणीतले ॥ ४५ ॥ अधर्मः क्षत्रियस्यैष यद् व्याधिं मरणं गृहे । यदाजौ निधनं याति सोऽस्य धर्मः सनातनः ॥ ४६ ॥
हिंदी अर्थ

इसलिए धैर्य धारण करके ही शत्रु-सेना का सामना करे — जीतने पर लक्ष्मी, मरने पर स्वर्ग, और धरती पर कीर्ति। क्षत्रिय के लिए घर में रोग से मरना अधर्म है; रण में मरना ही उसका सनातन धर्म है।

व्यूह-रचना

अथ व्यूहानाह — युवास्वरे मध्यसेना युद्धं कुर्यादतन्द्रिता । द्वे सेने पार्श्वयोश्चैका पृष्ठतो रक्षयेत् सदा । एकां विकटसेनान्तु दूरस्थां भ्रामयेद् युधि ॥ ४७ ॥
हिंदी अर्थ

अब व्यूह कहते हैं — बलवान् स्वर में मध्य-सेना आलस्यरहित होकर युद्ध करे; दो सेनाएँ दोनों पार्श्वों में, एक सदा पीछे रक्षा करे, और एक विकट (प्रबल) सेना को दूर रखकर रण में (आवश्यकतानुसार) घुमाए।

दण्डव्यूहश्च शकटो वराहो मकरस्तथा । सूचीव्यूहोऽथ गरुडः पद्मव्यूहादयो मताः ॥ ४८ ॥ एतान् व्यूहान् परिव्यूह्य सेनापतिर्वसेत् सदा । बलाध्यक्षादिकान् सर्वान् सर्वदिक्षु नियोजयेत् ॥ ४९ ॥
हिंदी अर्थ

दण्ड, शकट, वराह, मकर, सूची, गरुड और पद्म — ये (प्रमुख) व्यूह माने गए हैं। इन व्यूहों की रचना करके सेनापति सदा (मध्य में) रहे, और बलाध्यक्ष आदि सबको सब दिशाओं में नियुक्त करे।

दिशा-अनुसार व्यूह — सर्वतोभय में दण्डव्यूह; पृष्ठ (पीछे) भय में शकटव्यूह; पार्श्व-भय में वराह या गरुड-व्यूह; तथा अग्र (सामने) भय में पिपीलिका-व्यूह (चींटियों की पंक्ति-सा) रचे।

व्यूहविन्यासः कार्यः — स्वल्पा (सेना) युद्धं कुर्यात्, बह्वी सेना च सर्वतो भ्रमेत्; समभूमौ चाश्ववारा युद्धं कुर्युः; जले करि-तुम्बी-दृतिं नौकाभिर्युद्धं विधेयम्; पदातयो भुशुण्डीं गृहीत्वा वा धनूंषि चादाय; वने वृक्षेष्वन्यर्धाना (आरूढाः); स्थले चर्मखड्गभल्लैर्युद्ध्येत । युद्धाहङ्कारिणस् तुङ्गा अग्रे स्थाप्याः, अन्ये पश्चात् ॥ ५०-५१ ॥
हिंदी अर्थ

व्यूह-विन्यास ऐसे करे — छोटी सेना (सीमित) युद्ध करे, बड़ी सेना चारों ओर घूमे; समतल भूमि पर घुड़सवार लड़ें; जल में हाथी, तुम्बी, चर्म-मशक और नौकाओं से युद्ध करे; पैदल भुशुण्डी या धनुष लेकर; वन में वृक्षों पर चढ़कर; स्थल पर चर्म-खड्ग-भल्ल से लड़ें। उत्साही, ऊँचे (बलवान्) योद्धा आगे, शेष पीछे रखे जाएँ।

टीका

सात व्यूह और भूमि-अनुसार युद्ध — जल, वन, समतल, स्थल के लिए अलग रणनीति। यही "terrain-based tactics" है। ध्यान दें: भय जिस दिशा से आए, व्यूह उसी के अनुरूप — प्रतिक्रिया परिस्थिति से जन्मे, पूर्वग्रह से नहीं।

सेना-नयन एवं क्रम

अथ सेनानयः — तत्रादौ व्याकरणशिक्षां वच्यामो राज्ञे । नृपतिर्लट्-लकारस्य कुर्यात् कण्ठस्थितानि च रूपाणि, कार्यं सिद्ध्यर्थं — ह्याज्ञैषा मम गाधिज । मध्यमपुरुषस्यैव प्रयोगान् यो विचिन्तयेत् ॥ ५२ ॥ सेनानीः प्रतिदिनं सम्यङ् न केनापि स हन्यते । मध्यमपुरुषोद्धृताः प्रयोगाः सर्वसिद्धिदाः । तैरेव साधयेद् राज्ञां पुरुषा राजभृत्यकाः ॥ ५३ ॥
हिंदी अर्थ

अब सेना-नयन — हे गाधिज! यह मेरी आज्ञा है कि राजा पहले (आज्ञा-सूचक) व्याकरण-शिक्षा ले — लट्-लकार के मध्यम-पुरुष के रूप कण्ठस्थ करे, ताकि आज्ञा-कार्य सिद्ध हों। मध्यम-पुरुष (तुम/आप) से दिए स्पष्ट आदेश ही सर्व-सिद्धिदायक हैं; उन्हीं से राजा के सेवक-पुरुष कार्य साधते हैं।

टीका

अनूठा सूत्र — सेनापति को व्याकरण आना चाहिए। क्यों? क्योंकि युद्ध का आधा भाग स्पष्ट आदेश है। "मध्यम-पुरुष लट्-लकार" (तुम करो — आज्ञा-रूप) पर अधिकार ही आदेश को अचूक बनाता है। भ्रामक आदेश सेना तोड़ते हैं; स्पष्ट वाणी उन्हें जोड़ती है।

पदातिक्रमः — समोद्धा द्विपदा ग्राह्या ह्रसमानाः (न) कदाचन । कूर्दने धावने ये वै समास्ते कार्यसाधकाः ॥ ५४ ॥ पश्चाद्गमनं स्थिरीकरणं शयनं धावनं तथा । चलनं परसेनायां पार्श्वदिक्षु च कारयेत् ॥ ५५ ॥
हिंदी अर्थ

पदाति-क्रम — कूदने और दौड़ने में समान गति वाले, संतुलित पैदल ही ग्रहण करने योग्य हैं; असंतुलित कभी नहीं। पीछे हटना, स्थिर होना, लेटना, दौड़ना और शत्रु-सेना में पार्श्व-दिशाओं से चलना — इनका अभ्यास कराए।

षष्ठ स्थाने ग्रहा येषां क्रूराः पापाः पतन्ति हि । ते युद्धे युध्यतां वीरा नान्ये कार्यंकरा यतः ॥ ५६ ॥
हिंदी अर्थ

जिनके (जन्म-कुण्डली के) छठे स्थान में क्रूर-पाप ग्रह पड़ें, वे वीर युद्ध में लड़ें — क्योंकि अन्य (उतने) कार्यकर नहीं होते।

उदाहरणम् — यथा विवस्वान् भरतो धुन्धुमारो दित्यः (आदयः) छत्रपतयः, येषां वस्त्राणि पीतानि ध्वजा च पीता — तद्वत् युद्धयूपस्तथा पीतश्चतुरस्राङ्गसंयुतः ॥ ५७ ॥ श्वेतरक्तहरिकृष्णाश्च अन्या सेना हित्वादिवत् (विभागशः) । कर्तव्या पार्थिवैर्नित्यं जयलाभसुखेच्छुभिः ॥ ५८ ॥
हिंदी अर्थ

उदाहरण — जैसे विवस्वान्, भरत, धुन्धुमार आदि छत्रपति (राजा) — जिनके वस्त्र और ध्वजा पीत थे — वैसे ही युद्ध-यूप भी पीत और चतुरस्र-अंग-युक्त हो। श्वेत, रक्त, हरित और कृष्ण — इन (वर्णों) से अन्य सेनाओं को भी जय-लाभ-सुख चाहने वाले राजा विभाग-पूर्वक नित्य सजाएँ।

ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च चन्द्रसूर्यौ यथाक्रमम् । अधीशाः पञ्चसेनानां विज्ञेयाः शृणु गाधिज ॥ ५९ ॥ ब्रह्मा रुद्रबले जीयाद् विष्णुश्चन्द्रबले जयेत् । रुद्रः सूर्यबलं प्राप्य चन्द्रो ब्रह्मबलं युधि । सूर्यो विष्णुबलं लब्ध्वा जयेच्चैव न संशयः ॥ ६० ॥
हिंदी अर्थ

हे गाधिज! ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, चन्द्र और सूर्य — क्रमशः पाँच सेना- विभागों के अधिष्ठाता जानो। ब्रह्मा रुद्र-बल पर, विष्णु चन्द्र-बल पर, रुद्र सूर्य-बल पाकर, चन्द्र ब्रह्म-बल पर, और सूर्य विष्णु-बल पाकर — निःसन्देह जीतते हैं। (यह सेना-विभागों के परस्पर आधिक्य का सांकेतिक चक्र है।)

(क्रमशः) ब्रह्मा, विष्णुः, रुद्रः, चन्द्रः, भास्करश्च — इति ज्ञेयो पार्थिवैर्नित्यम् अस्त्रशस्त्रविचक्षणैः ॥ ६१ ॥ प्राप्य स्वं स्वं बलं सेना पूर्वोक्ता युद्धगा यदि । चरार्धेन अरीन् सर्वान् आरयन्ति — इति रुद्रवाक् ॥ ६२ ॥
हिंदी अर्थ

अस्त्र-शस्त्र-विशारद राजा इस (देव-बल-चक्र) को नित्य जानें। पूर्वोक्त सेनाएँ अपना-अपना बल पाकर यदि युद्ध में जाएँ, तो आधे ही प्रयास से सब शत्रुओं को परास्त कर देती हैं — यह रुद्र-वचन है।

अश्व-हस्ति-रथ-क्रम एवं सेनापति-शिक्षा

अथाश्वक्रमः — मण्डलं चतुरस्रञ्च गोमूत्रञ्चार्द्धचन्द्रकम् । नागपाशक्रमेणैव भ्रामयेत् कटपञ्चकम् ॥ ६३ ॥
हिंदी अर्थ

अब अश्व-क्रम — मण्डल, चतुरस्र, गोमूत्रिका, अर्धचन्द्र और नागपाश — इन पाँच गति-क्रमों से घोड़े को घुमाए (अभ्यास कराए)।

टीका

घोड़े की पाँच चालें — वृत्त, चौकोर, टेढ़ी (गोमूत्रिका), अर्धचन्द्र और नागपाश — यही अश्व-प्रशिक्षण की मूल आकृतियाँ हैं। पैदल योद्धा का पद-विन्यास (footwork) भी इन्हीं ज्यामितीय पथों पर सधता है; सिलम्बम् के काल-पाडम् में यह जीवित है।

हस्ति-क्रम — हाथियों को पर्वत-आरोहण, जल-गमन, दौड़, उठना, बैठना और अलात-चक्र (अग्नि-घेरे) आदि से भय-निवारण का अभ्यास कराना चाहिए। रथ-क्रम — रथ और अश्व का साधन समतल स्थल पर करना चाहिए।

सेनापति-लक्षण — हे राजर्षि विश्वामित्र! जो आकार-विद्या (रचना-कौशल) में समर्थ हो उसे क्षत्रिय-सेनापति जानो। उसके नियम — वह समस्त वाहिनी को एक दृष्टि से देखे, सब पदातियों को उनके परिश्रम के अनुरूप अधिकार दे, और व्यूह-रचना में अति-निपुण हो — ऐसा ही सेनानी नियुक्त करने योग्य है।

शिक्षा-क्रम — पहले छात्र कोश और व्याकरण के सूत्र पढ़े, फिर मनु के सातवें-आठवें अध्याय (राजधर्म), व्यवहार-अध्याय, तथा जयार्णव, विष्णुयामल, विजय आदि स्वर-शास्त्र पढ़े; तत्पश्चात् रहस्य-सहित धनुर्वेद का अध्ययन करे।

टीका

यह क्रम बहुत कुछ कहता है — धनुर्वेद सबसे अन्त में। पहले भाषा, धर्म, न्याय और स्वर-विज्ञान; शस्त्र-विद्या इन सबके ऊपर की मंज़िल है। बिना चरित्र और विवेक के हाथ में शस्त्र देना परम्परा में वर्जित है।

हन्तव्य-अहन्तव्य — रण का सनातन धर्म

हन्तव्याहन्तव्योपदेशः — सुप्तं प्रसुप्तमुन्मत्तं ह्यकवचं शस्त्रवर्जितम् । बालं स्त्रियं दीनवाक्यं धावन्तं नैव घातयेत् ॥ ६४ ॥
हिंदी अर्थ

सोए हुए, गहरी नींद में पड़े, उन्मत्त, कवचहीन, निःशस्त्र, बालक, स्त्री, दीन वचन बोलते हुए (दयायाचक) और भागते हुए — इनका वध कभी न करे।

टीका

युद्ध की समस्त मर्यादा इस एक श्लोक में सिमटी है। असहाय, अचेत, निर्बल और शरणागत पर वार नहीं — यही धनुर्वेद को धर्म बनाता है, केवल युद्ध-कौशल नहीं। हमारे अखाड़े का प्रत्येक यज्ञ इसी मूल्य पर टिका है: बल का उपयोग रक्षा के लिए, दमन के लिए नहीं।

धर्मार्थं यस्त्यजेत् प्राणान् किं तीर्थे च जपे च किम् । मुक्तिभागी भवेत् सोऽपि निरयं नाधिगच्छति ॥ ६५ ॥
हिंदी अर्थ

जो धर्म के लिए प्राण त्याग देता है, उसे तीर्थ और जप की क्या आवश्यकता? वह भी मुक्ति का भागी होता है, नरक को नहीं पाता।

ब्राह्मणार्थे गवार्थे वा स्त्रीणां बालवधेषु च । प्राणत्यागपरो यस्तु सर्वे मोक्षमवाप्नुयात् ॥ ६६ ॥
हिंदी अर्थ

ब्राह्मण के लिए, गौ के लिए, अथवा स्त्रियों-बालकों के वध को रोकने के लिए जो प्राण त्यागने को तत्पर है — वह सब (कर्ता) मोक्ष प्राप्त करता है।

इति श्रीमहर्षिवसिष्ठ-प्रणीता धनुर्वेद संहिता समाप्ता।

टीका

समूचा ग्रन्थ जहाँ आरम्भ हुआ था — "साधुसंरक्षणं धर्मतः" — वहीं समाप्त होता है: निर्बल की रक्षा में प्राण देना ही परम धर्म, परम मोक्ष। धनुर्वेद का पहला और अन्तिम शब्द विध्वंस नहीं, रक्षण है। यही वसिष्ठ की वाणी है, यही हमारे अखाड़े की आत्मा।

🚩 हर हर महादेव!

अध्याय ३ पर चर्चा (0)

अभी कोई टिप्पणी नहीं — पहली जिज्ञासा आप रखिए।

All rights reserved © Karla Kutuhal Akhara by Vagambhrini 2021-2026
UDYAM ID: UDYAM-UK-07-0005613 | MSME Registered under 8541 - Sports Education